Asansör Kumanda Sistemlerinde Son Trendler

Yayın TarihiEylül-Ekim, 2020 Nihat Güven-Mik-el Elektronik Gen.Müd., Elektronik Müh. Yazdır

Tümleşik, Kontaktörsüz, Tak-Çalıştır, Uzaktan Erişilebilir

33 yıl önce ülkemizde ilk yerli asansör kumanda sistemi tasarımı ve üretimi gerçekleştiğinde ana hedef röleli kumanda panolarının sık arıza çıkarma ve kısa ömür sorunlarına çözüm üretmekti. Zamanla gelişen teknoloji kumanda sistemlerinin farklı olanaklar sunmasına ve montörlerin işlerini kolaylaştırmasına yardımcı oldu. Hem kurulum aşamasında hem de bakım aşamasında olası hataları önleyecek, bağlantıları azaltacak ve kolaylaştıracak, asansörde yapılması gereken ayarları azaltıp basitleştirecek çeşitli işlevler geliştirildi. Ülkemizde ilk olarak 2000 yılında ilk örneği görülen CAN-Bus seri haberleşme ile donatılmış modern kumanda sistemleri günümüzde artık neredeyse standart haline geldi.

Tümleşik

Yıllar içinde gelişen ve maliyetleri düşen VF sürücüler (invertörler) ve dişlisiz motorların da katkısıyla yeni yapılan asansörlerde çift hızlı ve hidrolik tahrik sistemleri artık çok az tercih edilir hale geldi. Bunda gelişen çevre bilinci ve artan enerji maliyetlerine karşı asansörlerin enerji tüketimini düşürme çabaları da kuşkusuz etken oldu. Bu gelişmelerin sonucunda neredeyse tüm yeni asansörlerde VF sürücüler kullanılmaya başlandı. VF sürücüler asansör kullanıcılarına enerji tasarrufu, konfor, yüksek kat hizası doğruluğu gibi avantajlar getirmekle beraber asansör teknisyenlerinin işlerini zorlaştırdı. Montörler uzun bir dönem karmaşık menülerde dolaşarak konfor ve kat hizası ayarları yapmak zorunda kaldılar. Asansöre özel tasarlanmış VF sürücüler bu işlemleri daha kolaylaştırmış olsa bile bazı ayarlar için hem sürücü menüsünde hem de kumanda sisteminin menüsünde ayrı ayrı ayarlar yapmak gerekiyor, birinde değiştirilen bir parametre değeri diğerinde de bir ayar değişikliğinin yapılmasını zorunlu hale getirebiliyordu.

Kumanda sistemi ve sürücü üreticileri bu zorlukları aşmak için işbirlikleri yaparak bu iki ürün arasında eşgüdümü sağlayacak bazı haberleşme yöntemleri ve protokoller geliştirdiler, Can Open, DCP gibi. Ancak, bu yöntem de işleri tam olarak kolaylaştırmadı. Üreticiler kumanda sistemi ve sürücüyü birleştirerek ikisini aynı akıldan yönetecek çözümler üzerine düşünmeye başladılar. Üstelik bu sayede iki ürünün birbirlerine bağlanması için gereken komponentler de gereksiz hale geliyor malzeme maliyeti düşüyordu. Ayrıca, iki ürünün tek gövdede birleşmesi sayesinde onları birbirlerine bağlamak için harcanan işçilik ve kablodan da tasarruf sağlanıyor ve tek gövde kumanda panosunda daha az yer kaplıyordu.

Tüm bu avantajlar bir araya gelince asansör kumanda sistemi ve VF sürücüyü tek gövdede birleştiren tümleşik asansör kumanda sistemlerinin doğumu gerçekleşti. Artık devreye alma aşamasında ayarlar tek menüden çok daha kolay yapılabilir hale gelmişti. Daha ucuza, daha kullanışlı seçenek olarak ortaya çıkan tümleşik sistemler hızla ayrık sistemlerin yerini almaya başladılar.

Hatta günümüzde tümleşme oranı daha artmış ikinci nesil tümleşik sistemler devreye girmeye başladı. Bunlar zaman içinde değişen asansör güvenlik standartlarının getirmiş olduğu UCM (KKH/Kontrolsüz kabin hareketi) önlemleri, açık kapıyla yanaşma/seviyeleme için gereken kapı kontakları köprüleme devreleri gibi güvenlik unsurlarını da tek gövde içinde sunuyorlar. Bu ikinci nesil tümleşik sistemler sayesinde artık kumanda panosunda tümleşik cihaz dışında sadece güç kaynağı, sigortalar ve dış bağlantılar için klemensler yer alıyor. Bu sayede kumanda panosu yapımı çok kolaylaştı ve küçük boyutlarda panolar ortaya çıktı.

Kontaktörsüz

Kumanda panosunu daha da küçültmek ve ucuzlatmak için yapılabilecek şeylerden biri de panodaki bazı hacimli ve maliyetli komponentlerin yerine yazılımsal/donansımsal elektronik çözümler üretmektir. Güvenlik standartının bazı koşulların sağlanması ve tasarımın AB tip muayenesinden geçerek sertifikalanması koşuluyla izin verdiği birtakım yöntemler sayesinde motor akımını güvenli şekilde kesmekte kullanılan 2 kontaktörün kullanılmasına artık gerek kalmadı. Asansör emniyet devresinin kesilmesi durumunda VF sürücülerin motora aktardığı gücün üretimini anında durdurarak motoru enerjisiz bırakan bu özelliğe STO (Safe-torque-off / Güvenli tork kesme) adı veriliyor.

STO özelliğine sahip olan VF sürücü veya tümleşik kumanda sistemlerinin kullanıldığı panolarda motor kontaktörleri kullanılmıyor ve bu sayede ciddi malzeme, işçilik ve alan tasarrufu elde ediliyor (Bkz. Görsel 1).

Kontaktörsüz kullanımın diğer bir önemli avantajı da kontaktörlerin çekerken çıkardığı gürültünün olmaması. Bu avantaj özellikle kumanda panosunun kuyu içine veya kuyu duvarına gömme olarak monte edildiği makine dairesiz asansörlerde önem kazanıyor, çünkü bu tür asansörlerde kontaktör gürültüsü kuyu aracılığıyla tüm binaya yayılabiliyor (Bkz. Görsel 2).

Tümleşik kumanda sistemlerinin bazılarında doğrudan UPS veya akü gibi yedek güç girişi olabiliyor ve bu cihazlar şebeke gücü kesildiğinde otomatik olarak yedek güce geçiyorlar. Bu sayede ayrıca şebekeyi kesen ve yedek gücü sürücüye aktaran 2 kontaktörden daha tasarruf etmek mümkün oluyor.

Tak- Çalıştır

Asansör montajında en çok zaman alan ve hataya yol açan işlerden biri de elektriksel bağlantıların gerçekleştirilmesidir. Birçok kablonun doğru yerlere tek tek bağlanması, bunların kontrol edilmesi, hataların düzeltilmesi, hatalardan kaynaklanan sorunların giderilmesi derken bu işlem ciddi bir zaman gerektiriyor. Ayrıca bu işlemlerin eğitimli ve tecrübeli personel tarafından yapılması gerekiyor. Ancak bu seviyede personel bulmak giderek zorlaşıyor ve maliyeti artıyor.

Asansör kumanda sistemi üreticileri bu süreyi kısaltmak için kablo ve bağlantı sayısını azaltacak ve bağlantıların çabuk ve hatasız yapılmasını sağlayacak yöntemler geliştirdiler.

Seri haberleşmeli ve soketli çözümler

Bu çözümlerin en yaygınlarından biri klasik yöntemlerde çok sayıda paralel kabloyla taşınan verinin az sayıda (genelde 2) kabloda artarda kodlanmış olarak gönderilmesi tekniğine dayanan seri haberleşme çözümüdür. Bu sayede hem daha az kablo kullanılarak malzeme maliyeti düşürülür, hem de bağlantı sayısı ciddi oranda azaltılarak işçilik ve zamandan tasarruf edilir. Bunun yanısıra bağlantılar için geçmeli fiş-soket yöntemi de tercih edilince bağlantı süresi daha da kısalır ve yanlış bağlantı hatalarından kaçınılmış olunur.

Seri haberleşmeli asansör sistemlerinde asansörün çeşitli bileşenleri arasında bir tür bilgisayar ağı oluşur. Bu bileşenler arasında verinin doğru ve kayıpsız bir şekilde aktarılması gerekir. Veri aktarma yöntemi olarak ortaya konmuş olan çeşitli seçenekler arasında CAN-Bus asansör uygulamalarında en tercih edilen yöntem olarak ön plana çıkmış durumda, çünkü CAN-Bus asansördeki uzun aktarım mesafelerinde ve elektromanyetik girişimlere maruz kalmaya açık dağınık tesisat yapısında bile kayıpsız veri aktarımı sağlayabilmektedir.

Akıllı sensörlerle hassas ve kolay kat hizası ayarlama

Asansörlerde yavaşlama noktalarını belirlemekte ve kat hizasında duruşları sağlamakta kullanılan manyetik kontaklar da önemli arıza kaynakları arasındadır. Mekanik kontaklara sahip olan bu malzemeler belli bir süre çalıştıktan sonra bozularak asansörün devre dışı kalmasına yol açarlar. Ayrıca fazla hassas olmayan bu kontaklarla kat hizası ayarı yapılması zor ve zaman alan bir işlemdir.

Geliştirilen elektronik temelli kontaksız manyetik sensörler sayesinde hem ömür sorunu aşılmakta hem de kabinin pozisyonu daha hassas olarak tespit edilebilmektedir. Bu sayede kolay kolay arızalanmayan, hassas kat hizası ayarına izin veren ve ayarlama işlemini kolaylaştıran çözümler oluşturulmuştur. Bu sensörler de kumanda sistemiyle CAN-Bus üzerinden haberleşerek hem bağlantıları kolaylaştırır hem de kat hizası ayarlarını iyice basitleştirebilirler (Bkz görsel 3).

Akıllı butonyerler

Bir asansörde yapılan bağlantıların yaklaşık % 80’i kabin ve kat butonyerleri ve göstergeler için yapılan bağlantılardır. Bu yüzden yeterli faydayı elde etmek için seri haberleşme ağına dahil olması gereken ilk komponentler butonyer ve göstergeler olmalıdır. Son yıllarda piyasaya sürülen çeşitli akıllı butonyer çözümleri giderek yaygınlaşıyor. Görsel 4’te seri haberleşmeli bir kumanda sistemi temel alınarak akıllı butonyerlerle tamamlanan tipik bir soketli hazır tesisat çözümünü görebilirsiniz.

Seri haberleşmeli ve soketli hazır tesisat çözümlerinin başlıca avantajları şunlardır:

  • Asansörün elektriksel bağlantılarının % 80’lere varan daha kısa sürede tamamlanması
  • Bağlantı hatalarının yol açtığı komponent hasarlarından ve bunların giderilmesi için harcanan zaman kayıplarından kaçınılması
  • Elektriksel bağlantıların yapılması için uzman montörlere ihtiyaç kalmaması, daha düşük maliyetli personel ile bağlantıların tamamlanabilmesi
  • Elektriksel bağlantılar için kullanılacak malzemenin önceden belirlenmiş ve maliyetinin bilinir olması sayesinde beklenmedik ek maliyetlerinin çıkmaması
  • Bağlantı sayısının azalmasıyla kablo maliyetinde önemli tasarruf (örneğin fleksibl kabin kablosunda)
  • İkili grup asansörlerde 2 asansörün kat göstergelerinin ve ortak çağrı butonunun verilerinin aynı kablodan taşınmasıyla önemli oranda kablo ve işçilik tasarruf (bazı üreticilerin kumanda sistemlerinde)
  • Engelli asansörlerinde akıllı butonyer kullanımının kaçınılmazlığı

Bildiğiniz gibi ülkemizde her binada en az 1 adet olmak üzere toplam asansörlerin en azından yarısının engellilerin kullanımına uygun yapılması artık zorunlu.

EN 81-70 standardına uygun yapılması gereken bu asansörlerde standardın şart koştuğu bazı özelliklerin yerine getirilmesi için seri haberleşmeli akıllı butonyer kullanılması artık neredeyse kaçınılmaz, çünkü klasik butonyerlerle o şartların yerine getirilmesi için çok karmaşık çözümler gerekebilir. Örneğin, standart kabindeki ve katlardaki çağrı butonlarına basılarak kayıt verildiğinde kayıt alındığına dair bir bip sesi verilmesini istiyor. Üstelik aynı butona daha önce basılmış ve kayıt alınmış bile olsa her basılışta tekrar bip sesinin çıkması gerekiyor. Yalnız, çağrının kayda alınmasına engel bir durum varsa ve kayda alınmıyorsa, örneğin asansör bakım modundaysa veya servis dışındaysa, çağrı butonuna basıldığında bip sesinin çıkmaması gerekmekte. Takdir edersiniz ki bu basit zorunluluğu klasik butonyerlerle yerine getirmek için her kata asansörün devre dışı olup olmadığı bilgisini aktarmak ve bipleme özelliğini onunla kontrol etmek gibi karmaşık işlemler gerekiyor. Ayrıca zaten kayıt almış bir butona tekrar basıldığını anlayan çözümler lazım. Tabii ki üreticiler başka çözümler de geliştirebilirler. Oysa akıllı butonyerlerde bu özellikler zaten var, hatta bazıları kabin içi anons sistemini bile içeriyor. Asansör montajcısına sadece hafıza kartına binaya uyumlu anons metinlerini içeren ses dosyalarını yüklemek kalıyor.

CAN-Bus ve akıllı butonyerler vasıtasıyla gerçekleştirilebilecek ileri düzey işlevler

Kabinde ve katlarda asansör kumanda sistemi ile sürekli iletişim halinde akıllı butonyerlerin bulunması bazı ileri düzey işlevlerin gerçekleştirilmesini mümkün kılıyor veya kolaylaştırıyor.

Örneğin,

  • asansöre kimlik kartı veya akıllı mobil cihazlar aracılığıyla kontrollü erişimin sağlanması,
  • yüz tanıma, ses tanıma özelliklerinin eklenebilmesi,
  • asansörde temassız kullanım sağlanabilmesi,
  • kabinin kontrollü dezenfeksiyonunun gerçekleştirilmesi,
  • özel çalışma rejimlerinin oluşturulması (örneğin gece - gündüz farklı erişim izinleri tanımlanması, hafta içi - hafta sonu farklı katlara hizmet verilmesi),
  • gerektiğinde bazı katlara hizmet önceliği tanınması,
  • kabindeki yolculara sürekli güncellenebilen görsel – işitsel bilgilendirmelerin sağlanması,
  • asansörün çeşitli noktalarından kontrol ve istatistik amaçlı verilerin toplanması, ölçümlerin yapılması, gibi işlevler gelişmiş bir asansör kumanda sistemiyle eşgüdüm içinde çalışan akıllı butonyer ve göstergeler sayesinde artık mümkün.

Uzaktan Erişilebilirlik

Çağdaş bir asansör kumanda sistemi işinde uzmanlaşmış bir tür bilgisayar olduğundan internet üzerinden uzaktaki noktalarla veri bağlantı oluşturma imkanı da sunar. Günümüzde asansör kumanda sistemlerine uzaktaki bir merkezden veya akıllı bir mobil cihazdan (telefon, tablet, bilgisayar) bağlanarak asansörün çalışmasını izlemek, arızalarını görmek, güvenlik ihlali yaratmamak şartıyla müdahelede bulunmak mümkün hale gelmiştir.

Bakım kalitesinde ve verimliliğinde artış

Bu sayede asansör arızalarının daha kısa sürede çözülmesi, arızalara yerinde müdahele edecek ekibin arızanın türünden haberdar olması sayesinde daha verimli çözüm sağlaması gibi faydaların yanısıra bakım firmalarının bakım-arıza ekiplerini daha iyi kontrol etmesi ve daha verimli kullanması hedeflenmektedir.

Bu sayede hem bakım firmasının verimliliğinin, hem de verilen bakım hizmetinin kalitesinin artması sağlanır. Bakım firması kendi ekiplerini ve bakım kalitelerini daha iyi kontrol edebildikleri gibi hizmet verdikleri binalara da daha güvenilir raporlama yaparak müşteri memnuniyetini artırmayı tercih edebilirler.

Önleyici bakım

Uzaktan erişilebilirliğin sağladığı avantajlardan biri de son yıllarda giderek popüler hale gelen önleyici bakım uygulamasıdır. Akıllı asansör kumanda sistemi asansörün yıpranmaya açık noktalarını sürekli izleyerek onlar hakkında istatistiki veri toplar veya bazı değerleri ölçer ve bu veri ve ölçümleri uzaktaki bir izleme merkezine gönderir. İzleme merkezindeki önleyici bakım uygulaması asansörden gelen verileri analiz ederek çeşitli parçalardaki yıpranma seviyelerini hesaplar ve öngörülen ömürlerinin sonlarına yaklaşmış asansör aksam ve bileşenleri için bakım firmasına veya bina yönetimine uyarı verir. Bu sayede belli bir aksamın ömrünü doldurarak asansörde arıza oluşturmasına meydan vermeden o parçanın zamanında değiştirilmesi sağlanarak asansörün arıza sonucu hizmet dışı kalmasının önüne geçilmiş olunur.

Gelişme Bitmez

Yukarıda bahsedilen gelişmiş özellik ve işlevler kuşkusuz birkaç yıl içinde sıradan hale gelecekler ve zaman içinde farklı trendler ve gereksinimler yeni işlev ve özelliklere talep oluşturacak. Giderek daha akıllı ve kolay kullanılır hale gelen asansör kumanda sistemleri gelişmelerini sürdürerek yeni talepleri karşılamaya doğru gelişecekler. Asansörlerin hayati önemi (en azından yakın bir gelecekte) değişmeyen bir gerçek olarak günlük yaşamımızın bir parçası olmaya devam edecek, ama biz onların bizi merdivenlerden kurtarmalarıyla yetinmeyip hep daha fazlasını talep edeceğiz.